اسکن های پزشکی اسرار نهفته در مومیایی های مصر باستان را فاش کردند
به گزارش دَبی بلاگ، در سکوت سنگین آزمایشگاه، پیکری لابلای لایه هایی از پارچه های کتان که غبار هزاران سال را بر دوش می کشند، زیر پرتوهای سرد و دقیق یک دستگاه سی تی اسکن پیشرفته قرار گرفته اند. زمانی برای گشودن رازهای یک جسد مومیایی شده، دانشمندان ناچار بودند لایه های محافظ را پاره نمایند که اغلب منجر به نابودی ابدی بقایا می شد. اما امروز، تکنولوژی تصویربرداری که برای نجات جان زندگان طراحی شده، به ابزاری جادویی برای بازخوانی قصه های مردگان تبدیل شده است. این اسکن های پزشکی به پژوهشگران اجازه می دهند تا بدون جابه جا کردن حتی یک رشته نخ کتان، لایه به لایه در زمان سفر نمایند و به قلب تمدنی نفوذ نمایند که بقای ابدی را آرزو می کرد.
مومیایی های موزه سملویس بوداپست اکنون در معرض نگاه دقیق فوتون هایی قرار گرفته اند که هیچ استخوان شکسته یا طلسم پنهانی از چشم آن ها دور نمی ماند. با آنالیز اسرار پنهان مومیایی های مصر باستان، مرز میان علم مدرن و سنت های تدفین باستانی به باریکی یک تار مو رسیده است. استفاده از تکنولوژی فوتون شمار در این پژوهش ها، دریچه ای نو به سوی درک بیماری ها، سبک زندگی و حتی جنایات پنهان در دنیا باستان گگردده است.
01
خاتمه عصر تخریب در باستان شناسی مدرن
در گذشته ای نه چندان دور، آنالیز بقایای مومیایی شده مصریان باستان فرآیندی تهاجمی بود که تضمینی برای سالم ماندن پیکرها در آن وجود نداشت. باز کردن بانداژهای کهن اغلب باعث متلاشی شدن بافت های آسیب پذیر می شد و اطلاعات ارزشمندی را برای همواره از بین می برد. امروزه به لطف تصویربرداری در سطح بیمارستانی، محتویات داخل این لفاف های باستانی به صورت لایه به لایه آشکار می گردد، بدون آنکه حتی یک گره از پارچه های کتان جابه جا گردد. موزه تاریخ پزشکی سملویس که از دهه ها پیش مجموعه ای از این گنجینه ها را در اختیار دارد، اکنون با استفاده از سی تی اسکن های با وضوح بالا، در پی کشف درونی ترین معماهای این اجساد است. این رویکرد غیرتخریبی به دانشمندان اجازه می دهد تا ساختار داخلی، ناهنجاری های احتمالی و تکنیک های حفاظتی به کار رفته در هزاران سال پیش را با دقتی بی سابقه تحلیل نمایند.
02
فناوری فوتون شمار؛ چشمانی تیزبین در کالبد تاریخ
تکنولوژی سی تی اسکن یا توموگرافی کامپیوتری، تحولی شگرف در شاخه های مختلف علمی ایجاد نموده است. این فناوری در واقع نوعی تصویربرداری اشعه ایکس با وضوح بسیار بالاست که از دستگاه های چرخان و پردازش های کامپیوتری برای ساخت تصاویر دو بعدی یا سه بعدی دقیق از اجسام استفاده می نماید. اگرچه کاربردهای پزشکی این دستگاه ها کاملاً شناخته شده، اما پژوهشگران از آن ها برای آنالیز غیرتهاجمی فسیل های باستانی، مغز ظریف حشرات و حتی شهاب سنگ هایی که از مریخ آمده اند، بهره می برند. در پروژه های اخیر، از پیشرفته ترین اسکنرهای مجهز به ردیاب های فوتون شمار استفاده شده است که جزئیاتی بسیار فراتر از تصویربرداری های قبلی ارائه می دهند. این تصاویر نو قرار است یافته های علمی معتبری را درباره بقایایی که دهه ها در مجموعه های موزه ای خاک می خوردند، به ارمغان بیاورند.
03
روایت های ناگفته از بیماری ها و سنت های باستانی
تحلیل داده های حاصل از اسکن های نو هنوز در جریان است، اما تجربیات مشابه در پروژه های دیگر نشان داده که این تصاویر تا چه حد می توانند پرده از زندگی نیاکان ما بردارند. مومیایی نمایندگان مصری اغلب اشیاء گران بهایی مانند سکه ها و طلسم ها را در میان بانداژها قرار می دادند که اکنون به راحتی قابل شناسایی هستند. فراتر از اشیاء، شرایط سلامت این افراد نیز فاش می گردد؛ پژوهش های قبلی شواهدی از آرتروز، کم خونی شدید در بچه ها باستانی و حتی سرطان های پنهان را در میان مومیایی ها یافته اند. در یکی از جالب ترین موارد موزه سملویس، بسته ای که تصور می شد متعلق به یک پرنده مومیایی شده باشد، پس از اسکن معین شد که در واقع یک پای انسان است. بعلاوه علائم پوکی استخوان در یکی دیگر از نمونه ها مشاهده شده که نشان دهنده رنج های جسمی است که فرد در زمان حیات متحمل شده است.
04
شیمی مومیایی سازی؛ فراتر از نمک و کتان
فرآیند مومیایی کردن در مصر باستان تنها یک سنت مذهبی نبود، بلکه یک عملیات پیچیده شیمیایی محسوب می شد. استفاده از ناترون (نوعی نمک طبیعی) برای خشک کردن جسد، اولین و حیاتی ترین مرحله بود که تمام رطوبت بافت ها را جذب می کرد تا از فساد جلوگیری گردد. پس از آن، بدن با رزین های گیاهی و روغن های معطر پوشانده می شد که خواص ضدباکتریایی داشتند. اسکن های پیشرفته امروزی می توانند ضخامت این لایه های رزینی را معین نموده و حتی ترکیباتی را که برای پر کردن حفرات بدن پس از تخلیه اعضای داخلی استفاده شده، معین نمایند. این دقت در تحلیل شیمیایی به باستان شناسان یاری می نماید تا جایگاه اجتماعی متوفی را تشخیص دهند، چرا که کیفیت و نوع مواد به کار رفته مستقیماً با ثروت و رتبه فرد در جامعه مصر مرتبط بود.
05
اخلاق در پژوهش های مومیایی؛ احترام به حرمت مردگان
در سال های اخیر، بحث های گسترده ای درباره اخلاق در مطالعه بقایای انسانی شکل گرفته است. بسیاری از متخصصان معتقدند که نمایش یا کالبدشکافی مومیایی ها به نوعی نقض حرمت افرادی است که هزاران سال پیش با آرزوی آرامش ابدی به خاک سپرده شده اند. تکنولوژی سی تی اسکن به عنوان یک راهکار اخلاقی میان بر عمل می نماید؛ این روش اجازه می دهد بدون هتک حرمت یا تخریب فیزیکی جسد، به دانش علمی دست یافت. مفهوم کالبدشکافی دیجیتال این امکان را فراهم می آورد که نسخه های مجازی از مومیایی ها ساخته گردد تا دانشجویان و پژوهشگران بدون دست زدن به نسخه اصلی، بر روی آن ها تحقیق نمایند. این رویکرد نه تنها از میراث فیزیکی محافظت می نماید، بلکه به ما یادآوری می نماید که این مومیایی ها روزگاری انسان هایی با احساسات، خانواده و زندگی واقعی بوده اند، نه صرفاً اشیاء موزه ای.
06
بازسازی چهره؛ وقتی مومیایی ها لب به سخن می گشایند
یکی از هیجان انگیزترین نتایج اسکن های پزشکی با وضوح بالا، امکان بازسازی سه بعدی چهره متوفی است. با استفاده از داده های دقیق جمجمه و مقدار گیری ضخامت بافت نرم در نقاط مختلف صورت، هنرمندان آنتروپولوژی می توانند چهره ای بسیار نزدیک به واقعیت از فرد مومیایی شده خلق نمایند. این فرآیند باعث می گردد مخاطبان امروزی ارتباط عاطفی عمیق تری با تاریخ برقرار نمایند. تماشا چهره یک کودک مصری یا یک کاهن معبد که هزاران سال پیش زندگی می نموده، فاصله زمانی را از بین می برد و تاریخ را از حالت انتزاعی خارج می نماید. این بازسازی ها نه تنها جنبه زیبایی شناسی دارند، بلکه به دانشمندان یاری می نمایند تا ویژگی های نژادی و تفاوت های ظاهری در دوره های مختلف پادشاهی مصر را مورد پژوهش قرار دهند.
سوالات رایج (اسمارت)
1. آیا اسکن های پزشکی می توانند علت دقیق مرگ مومیایی ها را معین نمایند؟
در بسیاری از موارد، اسکن ها شواهدی از ضربات فیزیکی به جمجمه، بریدگی های عمیق یا بیماری های مزمن کشنده را نشان می دهند. با این حال، تشخیص بیماری های عفونی که اثری روی استخوان نمی گذارند، تنها به وسیله این اسکن ها سخت است. برای نتایج قطعی تر، پژوهشگران داده های تصویربرداری را با نتایج آزمایش های بیوشیمیایی ترکیب می نمایند.
2. چرا بعضی از مومیایی ها به جای بدن کامل، تنها شامل بخش هایی مانند دست یا پا هستند؟
در دوران باستان، سارقان مقبره برای یافتن جواهرات و طلاهای پنهان در میان بانداژها، بدن ها را تکه تکه می کردند. گاهی نیز در دوره های بعدی، بخش های جدا شده به عنوان یادگاری یا داروی جادویی خرید و فروش می شدند. اسکن های اخیر در موزه سملویس به خوبی نشان داد که چگونه یک قطعه جدا شده می تواند به اشتباه به عنوان یک حیوان مومیایی شده طبقه بندی گردد.
3. آیا تابش اشعه ایکس در جریان سی تی اسکن باعث آسیب به بافت مومیایی نمی گردد؟
اندازه دوز اشعه مورد استفاده در اسکن های تشخیصی برای بافت های مرده و خشک شده مومیایی بسیار ناچیز است و تغییری در ساختار فیزیکی ایجاد نمی نماید. با این حال، دانشمندان در خصوص آسیب های احتمالی به رشته های DNA باستانی در اثر تابش یونیزان همچنان در حال تحقیق هستند. در حال حاضر، این روش به عنوان ایمن ترین راه برای مطالعه گنجینه های باستان شناسی در سطح دنیا شناخته می گردد.
4. تکنولوژی فوتون شمار چه تفاوتی با سی تی اسکن های معمولی دارد؟
این فناوری برخلاف اسکنرهای معمولی که انرژی اشعه ایکس را به نور و سپس به سیگنال الکتریکی تبدیل می نمایند، فوتون ها را به صورت مستقیم می شمارد. این فرآیند باعث کاهش نویز تصویر و افزایش چشمگیر کنتراست میان بافت های مختلف با تراکم مشابه می گردد. در نتیجه، پژوهشگران می توانند لایه های بسیار نازک پارچه و به جای مانده های ظریف اندام های داخلی را با وضوح خیره نماینده ای مشاهده نمایند.
5. مومیایی های حیوانات با چه هدفی در کنار انسان ها یا در مقبره های جداگانه دفن می شدند؟
حیوانات در مصر باستان به سه علت مومیایی می شدند: به عنوان حیوانات خانگی محبوب، به عنوان منبع غذایی برای زندگی پس از مرگ، یا به عنوان پیشکش به خدایان. اسکن ها نشان داده اند که بعضی از این بسته ها فاقد بدن حیوان بوده و تنها شامل چند استخوان یا پر هستند. این کشف نشان دهنده وجود نوعی تجارت تقلب آمیز در فروش مومیایی های مذهبی در دوران باستان بوده است.
6. آیا طلسم ها و اشیاء پنهان شده در مومیایی ها ارزش مادی زیادی دارند؟
بسیاری از این اشیاء از سنگ های نیمه قیمتی، سفال یا فلزات مقرون به صرفه قیمت ساخته شده اند و ارزش معنوی و نمادین آن ها برای مصریان باستان بسیار بیشتر از ارزش مادی بوده است. طلسم هایی مانند چشم حورس یا سوسک سرگین غلطان برای محافظت از روح در سفر به دنیا دیگر استفاده می شدند. اسکن ها به باستان شناسان یاری می نمایند بدون باز کردن مومیایی، موقعیت دقیق این اشیاء را بر روی بدن متوفی نقشه برداری نمایند.
7. سی تی اسکن چگونه به معین سن مومیایی ها یاری می نماید؟
علاوه بر روش کربن 14، اسکن ها با آنالیز نحوه قرارگیری دست ها، نوع مواد پرنماینده بدن و سبک مومیایی کردن، بازه زمانی زندگی فرد را تخمین می زنند. برای مثال، در دوره های مختلف، تکنیک تخلیه مغز به وسیله بینی تغییر می کرد که نشانگر خوبی برای گاه شماری تاریخی است. بعلاوه شرایط رشد دندان ها و اپیفیز استخوان ها، سن بیولوژیکی فرد در زمان مرگ را با دقت بالایی فاش می نماید.
8. آیا در مومیایی های مصری شواهدی از جراحی یا درمان های پزشکی باستانی یافت شده است؟
بله، اسکن های رادیولوژیک مواردی از دندان های پر شده با طلا، آتل بندی استخوان های شکسته و حتی پروتزهای چوبی برای انگشتان پا را نشان داده اند. این یافته ها ثابت می نمایند که مصریان باستان دانش پیشرفته ای در آناتومی و جراحی های ابتدایی داشته اند. وجود پلاتین یا فلزات مدرن در اسکن ها نیز می تواند نشان دهنده بازسازی های ناشیانه در قرن نوزدهم باشد که اکنون به وسیله پژوهشگران شناسایی می گردد.
9. چه عواملی باعث تخریب مومیایی ها در محیط های موزه ای می گردد؟
تغییرات رطوبت، دما و حضور میکروارگانیسم ها اصلی ترین دشمنان بقایای باستانی در موزه ها هستند. اسکن های دوره ای به مسئولان موزه اجازه می دهد تا آغاز هرگونه تخریب داخلی یا هجوم آفات را قبل از آنکه در ظاهر نمایان گردد، شناسایی نمایند. این نظارت دقیق دیجیتال، بخشی حیاتی از استراتژی حفاظت پیشگیرانه برای حفظ این آثار برای نسل های آینده است.
جمع بندی نهایی
تلاقی علم تصویربرداری مدرن با تاریخ باستان، فصلی نو در درک ما از تمدن های کهن گگردده است. اسکن های سی تی پیشرفته نه تنها اسرار پنهان مومیایی های مصر باستان را بدون تخریب فیزیکی فاش می نمایند، بلکه ابزاری قدرتمند برای بازخوانی قصه های زندگی، بیماری ها و باورهای نیاکان ما فراهم آورده اند. از تشخیص دقیق تومورهای پنهان تا شناسایی حیله های مومیایی سازی، این فناوری مرزهای میان علم تجربی و باستان شناسی را درنوردیده است. با تکیه بر این داده ها، ما دیگر نه با توده ای از کتان و استخوان، بلکه با انسان هایی روبه رو هستیم که هر کدام روایتی منحصربه فرد برای بازگویی دارند. حفاظت از این میراث به یاری دانش دیجیتال، تضمین نماینده تداوم پل ارتباطی ما با ریشه های بشریت است.
منبع
دکتر علیرضا مجیدی
پزشک، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران
دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران .
با بیش از 20 سال نویسندگی ترکیبی مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!
دربارهٔ علیرضا مجیدی در خبرنگاران